KHÔNG AI ĐƯỢC PHÉP NÓI THAY MỘT ĐỨA TRẺ ĐÃ KHUẤT

KHÔNG AI ĐƯỢC PHÉP NÓI THAY MỘT ĐỨA TRẺ ĐÃ KHUẤT

TUYÊN BỐ VÀ KIẾN NGHỊ VỀ QUY ĐỊNH LẤY BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI SAU KHI CHẾT

Có những quyết định, nếu sai, chúng ta còn có thể sửa chữa. Có những văn bản, nếu sai, chúng ta còn có thể hủy bỏ.

Nhưng khi một bộ phận cơ thể đã bị lấy đi, khi một quyết định không thể đảo ngược đã được thực hiện, thì không một lời xin lỗi, một bản kết luận điều tra hay một khoản bồi thường nào có thể đưa mọi thứ trở lại như trước.

Và điều khiến chúng tôi lên tiếng hôm nay chính là một quyết định có tính chất như vậy — một quyết định liên quan đến thân thể của những đứa trẻ, những con người chưa trưởng thành và cần được pháp luật bảo vệ đặc biệt.

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), phiên bản ngày 12/10/2026, tiếp tục đề xuất cho phép lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Đáng lo ngại hơn, tại Điều 20, dự thảo đưa ra hai phương án khác nhau về căn cứ xác định sự đồng ý hiến tạng. Một phương án giao Chính phủ quy định cách xác định nguyện vọng của người hiến. Phương án còn lại cho phép sự đồng ý của người đại diện trở thành căn cứ về ý chí hiến đối với trẻ chưa đăng ký, mà không yêu cầu chứng minh nguyện vọng của chính đứa trẻ trước khi chết.

Chúng tôi phản đối cả hai phương án này.

Không phải vì chúng tôi phủ nhận ý nghĩa của việc hiến tạng cứu người. Một cuộc đời được cứu sống nhờ sự hiến tặng tự nguyện là điều đáng trân trọng.

Nhưng lòng nhân đạo không thể chỉ được đo bằng số người nhận được một bộ phận cơ thể. Nó còn phải được đo bằng cách xã hội bảo vệ người hiến, đặc biệt là những người yếu thế nhất.

Một đứa trẻ đã qua đời không thể đứng dậy để phủ nhận một lời khai. Không thể tự mình bác bỏ một sự đồng ý được người khác thuật lại. Không thể yêu cầu xem xét lại một quyết định đã được thực hiện trên chính thân thể mình.

Theo phương án chính, khoản 3 Điều 20 quy định: “Chính phủ quy định cụ thể các hình thức thể hiện nguyện vọng và phương thức xác định nguyện vọng của người hiến.”

Đây không đơn thuần là việc hướng dẫn một thủ tục hành chính. Đây là việc xác lập những tiêu chuẩn quyết định khi nào nguyện vọng hiến tạng của một con người được coi là có thật.

Ai có thể xác nhận chắc chắn rằng một lời nói được thuật lại sau khi trẻ qua đời thực sự phản ánh nguyện vọng tự nguyện và hiểu biết của trẻ?

Liệu lời xác nhận của người đại diện có thể được coi là chứng cứ đầy đủ? Ai kiểm chứng lời xác nhận ấy? Nếu có sự gian dối, nhầm lẫn hoặc ép buộc, ai sẽ phát hiện trước khi việc lấy tạng diễn ra?

Những câu hỏi quyết định tính hợp pháp của một hành vi không thể đảo ngược như vậy không thể chỉ được gác lại cho một nghị định ban hành sau này.

Quyền tự quyết đối với thân thể con người không phải một khoảng trống pháp lý để tùy nghi lấp đầy bằng những quy định dưới luật.

Nhưng phương án khác tại Điều 20 còn đặt ra một vấn đề căn bản hơn.

Theo phương án này, đối với người dưới 18 tuổi chưa đăng ký hiến, dự thảo chỉ yêu cầu sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện làm căn cứ về ý chí hiến, mà không yêu cầu chứng minh chính đứa trẻ từng có nguyện vọng hiến trước khi chết.

Nghĩa là một đứa trẻ chưa từng đăng ký, chưa từng bày tỏ nguyện vọng hiến vẫn có thể thuộc trường hợp được lấy bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu người đại diện đồng ý và các điều kiện khác được đáp ứng.

Ở phương án thứ nhất, nguyện vọng của trẻ có thể được xác định theo những tiêu chuẩn chưa được quy định cụ thể trong luật. Ở phương án thứ hai, nguyện vọng ấy thậm chí không còn là điều kiện bắt buộc đối với trẻ chưa đăng ký hiến.

Đó là sự khác biệt không thể xem nhẹ.

Người đại diện có trách nhiệm bảo vệ quyền và lợi ích của trẻ, nhưng sự đồng ý của người đại diện không tự nó chứng minh được ý chí của chính đứa trẻ.

Một đứa trẻ chưa từng nói lời đồng ý không thể mặc nhiên bị coi là đã đồng ý chỉ vì một người khác ký tên.

Và khi đứa trẻ đã qua đời, ai còn có thể đứng ra xác nhận điều ngược lại?

Chúng tôi không chấp nhận quan niệm rằng cứ ban hành thêm quy trình, thành lập thêm hội đồng và quy định thêm trách nhiệm là mọi nguy cơ lạm dụng đều có thể được loại bỏ.

Một hội đồng y khoa có thể xác định một người đã chết. Nhưng kết luận ấy không chứng minh rằng người đã khuất từng tự nguyện đồng ý hiến tạng.

Một con dấu không tự nó tạo ra sự thật. Một chữ ký không tự nó chứng minh sự tự nguyện. Một hội đồng không đương nhiên bảo đảm mọi quyết định đều đúng đắn.

Quyền lực quyết định đối với thân thể con người càng lớn, thì trách nhiệm chứng minh tính chính đáng của quyền lực ấy càng phải nghiêm ngặt.

Và khi đối tượng chịu tác động là trẻ em, không thể yêu cầu xã hội trao lòng tin chỉ dựa vào những cam kết trên giấy.

Chúng tôi không cáo buộc mọi bác sĩ, mọi bệnh viện hay mọi cơ quan y tế có ý định xâm hại trẻ em. Chúng tôi hiểu rằng trong ngành y có những con người tận tâm cứu chữa bệnh nhân và những gia đình thực sự mong muốn hiến tạng để cứu người khác.

Nhưng chính vì một chính sách có thể được thực hiện bởi nhiều con người, trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, pháp luật phải được xây dựng với nhận thức rằng thiện chí của người thực hiện không thể thay thế những giới hạn bảo vệ quyền con người.

Không thể lấy mục đích nhân đạo của một chính sách để miễn trừ trách nhiệm xem xét những hậu quả nghiêm trọng nhất mà chính sách ấy có thể gây ra.

Không thể lấy lợi ích của việc mở rộng nguồn tạng hiến để mặc nhiên thu hẹp những giới hạn bảo vệ người chưa thành niên.

Và không thể buộc người dân phải chấp nhận một rủi ro không thể đảo ngược chỉ bằng lời giải thích rằng những người có thẩm quyền sẽ làm đúng.

Chúng tôi đề nghị loại bỏ những quy định mở rộng này khỏi dự luật đang xem xét, thay vì chỉ chỉnh sửa câu chữ về thủ tục đồng ý và xác nhận.

Chúng tôi phản đối việc giao những tiêu chuẩn cốt lõi về xác định nguyện vọng hiến tạng của trẻ em cho văn bản dưới luật. Đồng thời, chúng tôi phản đối phương án cho phép lấy bộ phận cơ thể của trẻ chưa đăng ký hiến mà không cần chứng minh nguyện vọng hiến trước khi chết của chính trẻ.

Đây không phải lời phản đối hoạt động hiến tạng tự nguyện. Đây là lời phản đối việc mở rộng một quyền lực can thiệp không thể đảo ngược đối với thân thể trẻ em khi những tranh luận căn bản về sự tự nguyện, tính xác thực và khả năng ngăn ngừa lạm dụng vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng.

Một đạo luật có thể được sửa đổi sau khi ban hành.

Một thủ tục có thể được bổ sung sau khi phát hiện thiếu sót.

Nhưng một quyết định lấy tạng đã được thực hiện thì không thể thu hồi như một điều khoản pháp luật.

Đó là lý do chúng tôi lên tiếng trước khi đạo luật được thông qua, chứ không đợi đến khi một hậu quả đáng tiếc xảy ra rồi mới đặt câu hỏi ai phải chịu trách nhiệm.

Trẻ em cần được bảo vệ trước khi pháp luật trao thêm quyền quyết định đối với thân thể các em. Không phải sau đó.

Kiến nghị của các công dân Việt Nam và những người tự nguyện đồng thuận với nội dung trên.

Đối tượng tiếp nhận: Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Căn cứ kiến nghị: điểm b khoản 2 Điều 12 và Điều 20, Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), phiên bản ngày 12/10/2026. Hai phương án được phân tích là các đề xuất trong tài liệu dự thảo, chưa phải quy định đã được thông qua.